جمعه 23 دی 1390 03:14 ق.ظ نظرات ()

از رقابت تا اتحادنظامی

روابط سیاسی بین ایران و ترکیه طی قرنهای گذشته جذر و مد زیادی را به خود دیده است. زمانی که ایران تحت حکومت صفویان متحد شد رقابت بین صفویان شیعه و عثمانی های سنی مسبب چندین جنگ خونین بین دو کشور شد. کشورهای اروپایی هم که چشم دیدن قدرت گرفتن عثمانی را در مرکز اروپا نداشتند از دمیدن بر هیزم اختلفات بین دو کشور کوتاهی نمی کردند.

با فروپاشی امپراطوری عثمانی و قدرت گرفتن نظامیان لائیک در ترکیه، روابط بین دو کشور یکباره دگرگون شد. خاندان پهلوی همیشه به ترکیه به چشم الگویی برای یک نظام سیاسی مدرن نگاه می کرد. نقطه مشترک هر دو حکومت دین ستیزی و دین زدایی از جوامع دینی ایرانی و ترک بود. روابط بین دو کشور تا جایی گسترش یافت که هر دو کشور با اتحاد نظامی در پیمان نظامی سنتو در کنار هم قرارگرفتند.

با پیروزی انقلاب اسلامی ایران پیمان سنتو ملغی شد و روابط بین دو کشور بارها و بارها دچار نوسان شد. ایران اسلامی الگوی لائیک ترکیه را نمی پسندید و نظام لائیک ترکیه از تشکیل یک کشور با ایدئولوژی اسلامی در مرزهای شرقی خود ناراضی بود. جنگ بین ایران وعراق فرصتی بود تا ترکیه مبادلات تجاری خود را با ایران گسترش دهد اما روابط سیاسی بین دو کشور چندان گرم نبود. روابط سیاسی ترکیه با دولت اسرائیل یکی از موارد اختلاف بین دو کشور بود. ترکیه اولین کشور مسلمان بود که دولت اسرائیل را به رسمیت شناخت و با آن روابط دیپلماتیک بر قرار کرد. برای ایران اسلامی ،که اسرائیل را دشمن اصلی مسلمانان منطقه می داند، چنین رابطه ای غیرقابل قبول بود.

دولتی اسلامگرا در نظام لائیک

با پیروزی حزب عدالت و توسعه در انتخابات ترکیه و تشکیل دولتی که سران آن اسلامگرا بودند روابط سیاسی بین دو کشور ابعاد تازه ای یافت. داوود اوغلو ،معمار سیاست خارجی جدید ترکیه، با ناامیدی از پیوستن ترکیه به جامعه اروپا سیاست خارجی جدیدی را برای این کشور بنیان نهاد. ترکیه با چرخشی آشکار بر روی روابط خود با کشورهای عرب منطقه تمرکز کرد. محور اساسی سیاست خارجی داوود اوغلو از بین بردن تنش ها و اختلافات با تمام همسایگان ترکیه اعلام شد. داوود اوغلو ترجیح می دهد تا برخلاف اسلاف عثمانی خود بجای سلاح گرم از ترکیب دیپلماسی و تجارت برای بسط نفوذ ترکیه در منطقه استفاده کند.

کشورهای عرب منطقه هم از داشتن روابط گرم تر با ترکیه راضی به نظر می رسند چرا که ترکیه را به چشم دروازه راه یابی به بازارهای اروپا و امکانی بر رونق گرفتن اقتصادشان می انگارند. امروزه ایران یکی از بزرگترین شرکای تجاری ترکیه است.

اسرائیل؛ خاری در گلو

چرخش ترکیه به سمت اعراب سبب سرد شدن روابط سنتی این کشور با اسرائیل شد. حمله کماندوهای اسرائیلی به کشتی حامل کمکهای ترکیه برای مردم فلسطین سبب خشم مردم ترکیه و سیاستمداران این کشور شد. اسرائیل هنوز هم بابت این حمله و قتل عام شهروندان ترکیه عذرخواهی رسمی نکرده است و عبدالله گل ،رئیس جمهور ترکیه، رسما اسرائیل را باری بر روی دوش متحدانش خوانده است و نارضایتی خود را از ستیزه جویی های اسرائیل اعلام کرده است. بی اعتنایی ترکیه به اسرائیل سبب خرسندی ملتهای منطقه و شادی مردم ترکیه شده است. خراب شدن رابطه سیاسی بین ترکیه و اسرائیل ممکن بود از طرف ایران مورد استقبال قرار بگیرد اما شرایط پیچیده منطقه روابط بین ایران و ترکیه را به سویی دیگر هدایت کرد.

ناتو و سپر موشکی   

نصب سیستم دفاع موشکی ناتو در ترکیه یکی از موارد اختلاف دو کشور است و ایران همواره نسبت به نصب این سیستم در خاک ترکیه اعتراض کرده است. آقای صالحی ،وزیر خارجه ایران، گفته است: "در شرایط فعلی که منطقه شاهد تحولات و حوادث گوناگون است، ما ضرورت استقرار چنین سامانه ای را نمی بینیم."

آقای بروجردی ،رئیس کمیسیون امنیت ملی مجلس، در طی سفری که به ترکیه داشت نگرانی تهران را از سیستم ضدموشکی ناتو به مقامات ترک ابلاغ کرد. تابناک با اتکاء به خبری از روزنامه "الاخبار" چاپ بیروت، نقل قولی از علاءالدین بروجردی را منتشر کرده که او در آن به مقام‌های ترک گفته است: "... شما اشتباه بزرگ و راهبردی در میزبانی از سپر دفاع آمریکا کردید.... " بروجردی با این پیام به ایران بازگشت: "ترکیه به هیچ وجه اجازه نخواهند داد تا از خاک ترکیه برای تعرض به جمهوری اسلامی ایران استفاده شود."

اما با افزایش تهدیدهای آمریکا و فشارهایی که بر سر پرونده هسته ای ایران از سوی غرب اعمال می شود واکنش بعضی از فرماندهان نظامی ایران شدیدتر بود. سردار امیرعلی حاجی‌زاده در گردهمایی بسیج در لرستان اعلام کرد که در صورت تهاجم به ایران، سپر دفاع موشکی ناتو در ترکیه نخستین هدف سپاه خواهد بود. حسین ابراهیمی، نایب رئیس کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس ایران، نیز گفته بود که استقرار سپر موشکی آمریکا و ناتو در خاک ترکیه برای حفاظت از اسرائیل طراحی شده است و در صورتی که به ایران حمله شود، کشورش حق دارد از خود دفاع کند. این اظهارات سبب اعترضا احمد داووداوغلو شد. وی طی تماس تلفنی با همتای ایرانی خود ضمن ابراز نارضایتی دولت آنکار از این اظهارات گفته بود که انتظار دارد آقای صالحی در این زمینه توضیح دهد. وزیر امور خارجه ایران نیز در پاسخ به آقای داوداوغلو گفته بود که این گونه اظهارات، دیدگاه شخصی مقامات ایرانی بوده و بیانگر دیدگاه دولت ایران نیست. علی اکبر صالحی، در روز ۲۳ آذر ۱۳۹۰ به خبرگزاری آناتولی ترکیه گفت که: "به یکی از مسئولان ایرانی در مورد اظهارات علیه ترکیه تذکر داده است".

در حدود یک ماه پیش بولنت آرنچ، معاون نخست وزیر در واکنش به سخنان مقام‌های ایرانی سکوت را شکست. وی گفت،حرف‌هایی که از سوی مقام‌های ایران مطرح می‌شود مورد قبول ترکیه نیست و خواست که اینگونه سخنان دیگر تکرار نشود.

سفیر ترکیه در تهران می گوید:" ترکیه عضو ناتو است و باید این موضوع را پذیرفت و در نظر گرفت. کشورهای عضو ناتو از سال 2000 تا کنون روی یک سیستم دفاعی کار می کنند. در اجلاس لیسبون تصمیم نهایی درباره این سیستم گرفته شد. این، یک سامانه کاملا دفاعی است...." او درباره اعتراضات ایران اضافه می کند:"در این راستا ترکیه به هیچ عنوان مطرح شدن کشوری به خصوص ایران را به عنوان تهدید قبول نکرده است و ادعاهای انجام شده در این زمینه به هیچ وجه قابل قبول نیست."

پروفسور محمت سیف‌الدین ‌ارول، رئیس "مرکز استراتژیک اویروآسیا" (آسام) در ترکیه می‌گوید: "تهدیدهای ایران علیه ترکیه می‌تواند ابعاد خطرناکی برای این کشور داشته باشد، زیرا ترکیه عضو پیمان نظامی ناتو است و دفاع از ترکیه بر عهده‌ی ناتو خواهد بود".

سوریه

بحران سیاسی سوریه هم سبب تشدید واگرایی دو همسایه شده است. ایران به صورت سنتی دولت سوریه را همپیمان خود محسوب می کند و اعتقاد دارد که شورشهای مردمی در این کشور تلاشی از سوی اسرائیل و غرب است تا سوریه را از جبهه مبارزه با اسرائیل خارج کند. ترکیه اما باور دارد که تظاهرات مردم سوریه تلاش بر حق مردم این کشور برای رسیدن به یک نظام سیاسی دموکراتیک و عادلانه تر می باشد و با این اعتراضات مشروعیت حکومت بشار اسد از بین رفته است.

ترکیه برای وادار کردن حکومت سوریه به عقب نشینی این کشور را به صورت یکجانبه تحریم کرده است و حمایت خود را از مخالفان حکومت بشار اسد به صورت عملی نشان داده است. ایران ،اما، باور دارد که اگر ترکیه واقعا در پی دموکراسی برای مردم عرب زبان بود باید از خیزشهای مردم بحرین و یمن نیز حمایت می کرد. منوچهر متکی ، وزیر امور خارجه سابق ایران، این تناقض دیپلماسی خارجی ترکیه را پیامی غیر مستقیم به غرب می داند مبنی بر اینکه دولت اسلامگرای حزب وحدت و توسعه از حرکتهای اسلامی ملتهای منطقه جانبداری نمی کند.

علاءالدین بروجردی در سفرش به آنکارا به مقام‌های ترک گفته است:"اگر به رفتار اشتبا‌ه‌تان درباره سوریه پایان ندهید، دوستی با ایران را هم باید فراموش کنید...." بروجردی همچنین دفاع از سوریه جزیی از باور دینی و سیاسی حکومت ایران دانسته است.

رجب طیب اردوغان ،نخست وزیر ترکیه، نیز در بازگشت از نیویورک به تهران حمله کرد و ایران را تنها عامل بقای دولت سوریه و علت افزایش شکاف بین شیعیان و اهل سنت در منطقه دانست.

ترکیه و تحریمها

با شدت گرفتن بحران هسته ای و درحالی که قدرتهای غربی قصد دارند ایران اسلامی را به انزوا بکشانند داوود اوغلو بازهم سعی کرده است تا نقش یک میانجی را بین همسایه شرقی و دوستان غربی خود بازی کند. سال گذشته رفت و آمدهای ترکها به تهران در نهایت منجر به بیانه تهران شد. اما میانجیگری های ترکیه ،و برزیل، در مذاکرات استانبول به دلیل موضع خشک طرف غربی به جایی نرسید.

به هرحال؛ دیپلماسی آمریکا و کشورهای اروپایی، سازمان ملل را به صدور قطعنامه تحریم بر علیه ایران هدایت کرد. اعمال تحریمهای اقتصادی برای ترکیه ،که یکی از بزگترین شرکای اقتصادی ایران است و قسمت عمده ای از نفت وگاز خود را از ایران می خرد، تأثیری منفی در پی خواهد داشت. به همین منظور ترکیه همواره تاکید کرده است که به تحریم‌های شورای امنیت در قبال ایران پای‌بند است، اما تحریم‌های یک‌جانبه اروپا و آمریکا را قبول ندارد و آنها را اجرا نخواهد کرد.

افزایش فشار بر ایران اسلامی سبب شد تا جو بایدن ،معاون ریاست جمهوری آمریکا، برای کسب موافقت آنکارا به ترکیه سفر کند. بایدن در سفرش به ترکیه ،آذر 1390، در مصاحبه‌ای با روزنامه حریت گفت که آمریکا تلاش می‌کند ترکیه را به اعمال تحریم‌های جدید در قبال ایران ترغیب کند.

بلافاصله پس از اعلام تحریمهای یکجانبه آمریکا بر علیه بانک مرکزی ایران، داوود اوغلو دوباره راهی تهران شد. علاوه بر پیام رسمی دولت ترکیه، داوود اوغلو، پیام اتحادیه اروپا درباره از سرگیری مذاکرات هسته ای با ایران را نیز با خود آورده بود. او در کنفرانس  خبری مشترک  با صالحی گفت:" کاترین اشتون نظرات خود را به دفعات به صورت کتبی به ایران اعلام کرده است، من هم پیامش را به مقامات ایران اعلام کردم و آن ها نیز صریحا برای انجام این مذاکرات اعلام آمادگی کردند... ترکیه نیز همه کمک  خود را در این مسیر انجام خواهد داد."  او با اشاره به آخرین نشست ایران و 1+5 که درست یک سال قبل در استانبول برگزار شد ادامه داد:" آن چه که امروز مهم است، ادامه گفت وگوها و مذاکرات ایران و 1+5 است و ما در این مسیر از همه گام های صلح آمیز حمایت می کنیم... "

صالحی هم موافقت ایران با ادامه مذاکرت و اعتراف به نقش مثبت ترکیه را چنین بیان کرد:" در حال حاضر ما برای مذاکرات آمادگی داریم و امیدواریم این مذاکرات در مکانی که مورد توافق دو طرف است انجام گیرد، البته نظر شخصی من این است که ترکیه مناسب ترین محل است اما تعیین مکان به طرف ها بستگی دارد"

ترکیه هنوز می کوشد تا با توسل به اهرم دیپلماسی کمترین آسیب را در این بحران ببیند چرا که آنکارا هنوز هم به نفت تهران نیاز دارد و ناچار است تا پول نفت را از طریق بانک مرکزی ایران پرداخت کند. با اعمال تحریم از سوی ترکیه، کمبود انرژی اقتصاد در حال رشد این کشور را با رکودی سهمگین مواجه خواهد کرد. ترکها امیدوارند بدون رویارویی با آمریکا راهی برای غلبه بر این مشکل پیدا کنند.

ایران هسته ای، تهدید یا فرصت

تا به امروز مقامات ترکیه سعی داشتند تا درباره پرونده هسته ای ایران موضعی بی طرف داشته باشند. اما تهدید ترکیه از سوی نظامیان عالی رتبه ایران سبب شده تا ترکها مسائل امنیتی خود را بازبینی کنند. رهبران آنکارا فکر می کنند که یک ایران هسته‌ای می‌تواند برای ترکیه خطرناک باش چراکه یک ایران هسته ای  می تواند توازن منطقه را از بین ببرد. روزنامه کریستین ساینس مانیتور به نقل از نمیک تان،‌سفیر ترکیه در واشنگتن، گزارش داده است که :"شاید هیچ کشوری به اندازه‌ی ترکیه که با ایران مرز مشترک دارد، برای دور نگاه‌داشتن تهران از دستیابی به سلاح هسته‌ای انگیزه نداشته باشد."

 عارف کسگین کارشناس "مرکز تحقیقات استراتژیک ترکیه" خاطرنشان می‌کند: "دیدگاه ارتش ترکیه و وزارت امور خارجه این بود که ایران هسته‌ای به ضرر منافع ملی ترکیه است. سخنان تند رهبران نظامی ایران افکار عمومی و سیاست‌مداران این کشور را آگاه کرد که ایران هسته ای به ضرر ترکیه است ."

نقشه راه

ظاهرا داوود اوغلی در زمینه عدم اعمال تحریمهای یک جانبه بر ضد ایران توانسته اطمینان ایران را جلب کند. علی اکبر صالحی در آغاز نشست خبری مشترک خود با داوود اوغلو یکی از اولویت‌های سیاست خارجی ایران را برقراری بهترین، عمیق‌ترین و گسترده‌ترین روابط با ترکیه اعلام کرد و با بیان اینکه امسال حجم روابط تجاری ایران و ترکیه به بیش از 15میلیارد دلار خواهد رسید، گفت: "هدفمان رساندن حجم روابط تجاری بین دو کشور به سطح قریب به 30 میلیارد دلار است."

اما درباره سوریه هنوز اختلاف بین دو کشور ادامه دارد. داوود اوغلو در همان نشست خبری گفت:"در مسئله سوریه نگرانی‌هایی داشتیم که متاسفانه بیشتر شده است... باور داریم ایران در رابطه با سوریه می‌تواند نصیحت‌های خوبی را به حکومت سوریه ارائه کند و مسئولیت‌هایشان را یادآوری کند."

ظهارات صالحی نیز نشانگر ادامه نگرانی های ایران درباره نقش ترکیه در سوریه است:" ... ما قصد مداخله نداریم و مداخله هر کشوری را در امور کشورهایی که شاهد تحولات  هستند، محکوم می کنیم." صالحی با اشاره غیر مستقیم به "مداخله خارجی" نارضایتی دستگاه سیاست خارجی ایران را از ترکیه نشان داده است و حمایت ترکیه از مخالفان اسد را دخالت این کشور در امور داخلی سوریه تلقی کرده است.

از دیگر سو، چند ماه قبل سرلشکر یحیی رحیم صفوی ،مشاور نظامی ارشد مقام معظم رهبری، گفته است:"اگر رهبران سیاسی ترکیه نتوانند روابطشان را با ایران شفاف کنند به مشکل برخواهند خورد و آنها علاوه برای بالا بردن سطح داد و ستدهای تجاری با ایران، باید یک نوع همگرایی با جمهوری اسلامی داشته باشند." ظاهرا "همگرایی" مورد نظر سرلشکر صفوی دست برداشتن ترکیه از مخالفت با رژیم سوریه است و این هشدار موضع نهایی ایران را نشان می دهد.

تا به امروز تلاش ترکیه برای ایفای نقش میانجی بین ایران و غرب و میزبانی مذاکرات هسته ای اعتباری جهانی برای آنکارا به دنبال داشته است که کنار گذاشتن این نقش برای ترکیه عقلانی به نظر نمی رسد. ترکیه در آستانه ورود به دروازه اتحادیه اروپا قرار دارد و برای عبور از آن نیازمند کسب چنین اعتبار‌هایی است. تلاش مجدد داوود اوغلو برای ایفای نقشی موثر در روابط بین ایران وغرب شاهدی بر این مدعاست.

رضاکیانی موحد

با کمک محمدحسین پاز
منتشر شده در اطلاعات هفتگی شماره 3500 بیست و یکم دی ماه 1390

در صورت استفاده در سایر وبلاگها و سایتها لینک مطلب در Wars and history و نام نویسنده و یا مترجم را ذکر کنید.