جمعه 26 اسفند 1390 09:13 ب.ظ نظرات ()



"ما خود بجنگ با اسرائیل ادامه خواهیم داد تا فلسطین را پس بگیریم. پایان اسرائیل هدف جنگ ماست. و این چنین هدفی بما نه اجازه مصالحه می دهد نه اجازه تفکر و اندیشه به آن... صلح برای ما بفهوم اضمحلال و نابودی مطلق اسرائیل است... تا پیروزی کامل خواهیم جنگید، حتی اگر لازم باشد ده ها نسل دیگر به این کار ادامه داده شود." یاسر عرفات در مصاحبه با اوریانا فالاچی

اما بالارفتن از دیوار واقعیتها برای رسیدن به باغ آرمانها به چنان تلاش جانکاهی نیاز داشت که در نهایت سبب شد تا جنگجوی پیر به واقعیتها تن در دهد و از آرمانهایش چشم بپوشد. یاسرعرفات در سال 1367 بیانیه استقلال و تشکیل دولت فلسطین را قرائت کرد و رسما وجود اسرائیل را پذیرفت. این پذیرش آغاز اختلاف بین گروه های فلسطینی بود.  گروه هایی از مبارزان فلسطینی فتح را به سازش با دشمن محکوم می کردند و فتح در پاسخ آنها را به آرمانگرایی و چشم بر بستن بر حقایق.

درنهایت، فتح با برگزاری اجلاس مادرید در سال 1991 سلاحش را بر زمین گذاشت و به مذاکره با اسرائیل روی آورد.

 

حکومت خودگردان

در سال 1993 پیمان اسلو بین اسرائیل و سازمان آزادی بخش فلسطین ،به نمایندگی از مردم فلسطین، امضاشد. بنا بر این پیمان قرار شد تا فتح اسرائیل و مرزهای 1967 را به رسمیت بشناسد و به جای مبارزه مسلحانه مشی سیاسی را انتخاب کند. سازمان آزادی بخش فلسطین یک حکومت خودگردان در کرانه باختری رود اردن و نوار غزه تشکیل داد تا نیازهای مردم این مناطق را برآورده سازد و یاسرعرفات به عنوان اولین رییس تشکیلات خودگردان فلسطین معرفی شد.

پس از فوت یاسرعرفات محمود عباس جای او را به عنوان رییس فتح و تشکیلات خودگردان فلسطین گرفت. بسیاری از محمودعباس به عنوان سیاستمداری معتدل یاد می کنند.


شکاف

جنبش حماس در سال 1987 تأسیس شد و به شدت تحت تأثیر اخوان المسلمین مصر بود. بسیاری از بنیانگذاران حماس از درون جنبش اخوان‌المسلمین برخاسته یا از آن متاثر بوده‌اند. اما حماس بر خلاف فتح، پس از پیمان اسلو کماکان به جنگ مسلحانه خود با اسرائیل ادامه داد و هیچگاه اسرائیل را به رسمیت نشناخت. اسرائیل هم همواره حماس را نه به عنوان یک جنبش مقاومت بلکه به عنوان یک گروه تروریستی محسوب می کند.

در انتخابات سال 2006 مردم فلسطین ،که از فساد موجود در تشکیلات خودگردان به تنگ آمده بودند، آرای خود را به نفع حماس به صندوقهای رأی ریختند. دولت فلسطین به نخست وزیری اسماعیل هنیه تشکیل شد اما اسرائیل ،که از حماس دل خوشی نداشت، حمایت های مالی خود را از تشکیلات خودگردان دریغ کرد و آمریکا و اروپا را وادار کرد تا دولت جدید را به رسمیت نشناسند. کابینه هنیه تحت تحریم کشورهای اروپایی و آمریکا قرار گرفت. قدرتهای غربی به رسمیت شناختن دولت هنیه را به پایان دادن به مبارزه مسلحانه، به رسمیت شناختن اسراییل و حمایت از روند صلح مشروط کردند.

تحریمها بین فتح و حماس شکافی ایجاد کرد که در نهایت به یک جنگ داخلی انجامید.  در سال 2007 حماس توانست نوار غزه را با نیروی نظامی خود تصرف کند و در نتیجه محمود عباس، دولت هنیه را منحل اعلام کرد و سلام فیاض را مامور تشکیل دولت جدید فلسطینی کرد. دولت فیاض پس از تشکیل با تائید آمریکا، اسرائیل و کشورهای غربی مواجه شد و کمک های مالی به دولت فلسطینی ،که پیش از این به حالت تعلیق درآمده بود، از سر گرفته شد.

 نبرد مسلحانه بین بزرگترین شاخه های سازمان آزادیبخش فلسطین سبب شد تا در 5 سال گذشته فلسطین دارای دو حکومت جداگانه شود. امروزه کرانه باختری رود اردن تحت کنترل فتح است و حماس اداره نوار غزه را بر عهده دارد.

فتح و دیواری به نام اسرائیل

سرسختی اسرائیل در ادامه دادن به سیاست شهرک‌سازی در مناطق اشغالی فلسطین و بی‌علاقگی دولت این کشور به پیشبرد روند صلح فشار زیادی بر محمود عباس آورده است و او در موقعیت ضعیفی قرار داده است. محمودعباس تا کنون از مذاکره با اسرائیل حمایت کرده است اما این مذاکرات دست آوردی برای ملت فلسطین در برنداشته و بن بست در مذاکرات عملا فتح را بدهکار مردم فلسطین کرده است.

اکنون، محمود عباس نزدیک شدن به حماس را  عاملی برای قوی‌ترشدن موضع خود کسب محبوبیت در میان مردم و تشدید فشار بر اسرائیل و متحدان غربی آن تلقی می‌کنند.

حماس در محاصره

پس از شکست اسرائیل در جنگ 22 روزه، سران اسرائیل تصمیم گرفتند تا با محاصره اقتصادی غزه دولت هنیه را فلج کنند. آنها انتظار داشتند که فشارهای اقتصادی سبب شود که یا حماس مشی مسلحانه را کنار گذارد و یا ساکنان غزه را رو در رو با حماس قرار گیرند و از حمایت از مقاومت دست بردارند.

کارنامه اقتصادی حماس پس از جنگ 22 روزه زیر سوال است. هنوز تعداد زیادی از اهالی نوار غزه آواره هستند و در چادرها زندگی می کنند. امروزه برای حماس شکستن محاصره نوار غزه مهم ترین هدف است. حماس امیدوار است تا بتواند ظرف یک سال آینده با دریافت کمک از کشورهای مسلمان، خرابی های نوار غزه را بازسازی کند تا بتواند در انتخابات آینده رأی بیاورد.

تغییر درمعادلات؛ تغییر در حرکات

جنبش های مردمی کشورهای عربی سبب شد تا معادلات سیاسی منطقه تماما عوض شوند. این تغییرات به همراه فشارهایی که بر فتح و حماس وارد می شدند سبب شد تا هر دو گروه تغییرات اساسی در سیاستهای خود اتخاذ کنند. به ویژه اینکه حماس در چند ماه گذشته با یک دیپلماسی فعال و عمل گرا انعطاف پذیری باورنکردنی از خود نشان داده است.

در پی سقوط حسنی مبارک در مصر به یک وزنه سیاسی بدل شده است. این گونه بود که اسماعیل هنیه، که از سال ۱۳۸۶ امکان خروج از غزه را نداشت، دوباره به سفرهای خارجی دست زد. اولین مقصد سفر او مصر بود و در آنجا اول به ملاقات محمد بدیع، رهبر اخوان المسلمین مصر، رفت.

از سوی دیگر خالد مشعل،رئیس دفتر سیاسی حماس، برای اولین پس از سیزده سال برای دیداری رسمی به اردن سفر کرده است.  مشعل در سال ۱۹۹۹ به همراه سایررهبران حماس از اردن اخراج شدند و از آن زمان تا کنون حماس را از سوریه هدایت می کنند. سفر مشعل به اردن حکایت از چرخشی اساسی در مواضع حماس دارد.

اما سفرهای دیپلماتیک تنها تاکتیکهای جدید حماس نبودند. فتح و حماس برای رهایی از فشارهایی که از جانب افکار عمومی فلسطین بر آنها وارد می شد ناچار شدند تا به هم نزدیک شوند و برای رسیدن به یک حکومت واحد دست هم را بفشارند، یک حرکت استراتژیک آغاز شده بود.

از همزیستی تا همکاری

در روز 14 اردیبهشت 1390 و با وساطت مصر موافقتنامه ای بین فتح و حماس در قاهره امضا شد که به اختلافات سیاسی بین دو گروه پایان می داد. این توافق شامل تشکیل یک دولت اتحاد موقت، برگزاری انتخابات پارلمانی و ریاست جمهوری تا پیش از خرداد 1391 و نهایتا ادغام نیروهای امنیتی دوگروه رقیب است.

در اجلاس بین المللی قاهره که به صورت رسمی به امضای خالد مشعل و محمود عباس رسید، چند تن از نمایندگان عرب مجلس نمایندگان اسرائیل، بان کی مون دبیرکل سازمان ملل، داوود اوغلو وزیر خارجه ترکیه، تمام سران گروه های فلسطینی و وزیران خارجه دیگر کشورهای عربی حضور داشتند. حضور این تعداد از سیاستمداران در مراسم نشاندهنده اهمیت این توافقنامه است.

مهم ترین مفاد توافق عبارتند از:

1-                به رسمیت شناخته شدن مرزهای 1967

2-                تشکیل ستاد انتخاباتی و برگذار کردن انتخابات و تشکیل یک دولت واحد در تمام خاک فلسطین

3-                عدم مخالفت جنبش های فتح و حماس با اجرای وظایف و تصمیمات نهاد رهبری

4-                تشکیل کمیته عالی امنیتی

5-                تشکیل یک دولت انتقالی تکنوکرات و بدون هیچ گرایش سیاسی

6-                از سر گیری فعالیت مجلس فلسطین

اما در اواسط بهمن ماه، خالد مشعل و محمود عباس در جلساتی که در قطر برگزار شد در مورد جزییات توافق آشتی که در اردیبشهت امضا شده بود و سرانجام در این مورد به توافق دست یافتند. محمود عباس بعد از دومین دیدار خود با خالد مشعل اعلام کرده که ریاست دولت انتقالی فلسطینیان را شخصا بر عهده خواهد گرفت. طبق مفاد تفاهم نامه، این دولت انتقالی وظیفه دارد تا انتخابات ریاست تشکیلات خودگردان و همچنین انتخابات پارلمان فلسطینی را برگزار کند. بر اساس این تصمیم، محمود عباس هم مقام ریاست تشکیلات خودگردان و هم مقام نخست وزیری این تشکیلات را بر عهده خواهد داشت.

در ابتدا حماس با  ریاست دولت انتقالی توسط محمودعباس شدیدا مخالفت بود اما  با اعلام موافقت مشعل با ریاست محمود عباس مشکل تشکیل دولت انتقالی حل می شود و دولت انتقالی می تواند مقدمات برگزاری انتخابات پارلمان و رییس تشکیلات خودگردان فلسطینی را فراهم کند.

نسخه برداری از اخوان المسلمین مصر

پیروز شدن اخوان المسلمین در انتخابات مصر و پذیرش این واقعیت توسط دولتهای غربی  سبب شده تا حماس با فاصله‌گیری از تندروی سعی کند تا خود را از فهرست تروریستی غرب بیرون بیاورد و با پیروزی احتمالی‌اش در انتخابات آینده رسمیت و اقبال بین‌المللی بیشتری پیدا کند. اتخاذ یک سیاست میانه رو به حماس این فرصت را می دهد تا خود را یک گروه صلح طلب و مخالف با خشونت معرفی کند. پذیرش مرزهای 1967 اولین گام حماس در این راه بوده است.

سوریه، دوراهی بر سر راه مشعل

با اوج گرفتن ناآرامی های خیابانی در سوریه و حمایت اخوان المسلمین از معترضین، حماس بر سر یک دو راهی قرار گرفته است. از یک طرف حماس به عنوان بخشی از اخوان المسلمین خود را ناچار می بیند تا با سیاستهای اخوان المسلمین در سوریه هماهنگ شود و اعراضات مردم بر علیه دولت بشار اسد را تأییدکند. از طرف دیگر حماس به شدت به پشتیبانی دولت سوریه نیازمند است و سوریه را بزرگترین حامی خود می داند. به همین دلیل حماس دربرابر تحولات سوریه تا کنون سکوت کرده است که همین سکوت سبب ناراضی شدن بخشی از مردم سوریه شده است. آنها سکوت حماس را تأیید رفتار دولت اسد تعبیر می کنند.

سلام گرگ بی طمع نیست

قطر میزبان فتح و حماس و میانجی اصلی بین دو گروه رقیب فلسطینی بوده است اما تحرکات دیپلماتیک قطر تنها به میزبانی این دو گروه محدود نمی شود. در سال گذشته  قطر نقشی فعال بر علیه دولتهای لیبی و سوریه بازی کرده است. دعوت این کشور از خالد مشعل و سعی در تأثیرگذاری بر سیاستهای حماس نشان می دهد که قطر در تلاش است تا بین حماس و بشار اسد فاصله ایجاد کند. حتی دیدار بین خالد مشعل و پادشاه اردن با حضور شیخ حمد بن جاسم، نخست وزیر  و ولیعهد قطر، مشخص ترین چهره فعال ضد نظام حاکم در سوریه صورت گرفت که می تواند حاوی پیامی پنهان برای سوریه باشد.

به علاوه، نزدیک شدن حماس به قطر می تواند رابطه این جنبش را با ایران نیز سست کند. نفوذ ایران در جنبش مقاومت هیچگاه به مذاق جانب کشورهای عرب حوزه خلیج فارس خوش نیامده است.

اسباب کشی

شاید وضعیت نا امن سوریه سبب شود تا حماس به فکر استفاده از خاک دیگر کشورهای منطقه به ویژه اردن، مصر و شاید قطر بیافتد.

اردن میزبان شمار زیادی از پناهجویان فلسطینی است و پناه دادن به حماس می تواند به عنوان یک ژست سیاسی از طرف امان درنظر گرفته شود و به فلسطینی‌ها که نشان دهد ملک عبدالله ،پادشان اردن، نگرانی‌های آنها را با جدیت پی‌گیری می‌کند.

ابوزهری ،سخنگوی حماس، در این باره گفته است: «حماس در کشورهای مختلف عربی دفتر دارد و می خواهد در اردن نیز دفتری دایر کند.» شاید یک روز این دفتر به مقر اصلی دفتر سیاسی حماس تبدیل شود.

انزوای اسرائیل

با امضای تفاهم نامه بین فتح و حماس، این جنبش می تواند در سطح بین المللی مشروعیت زیادی کسب کند و مهم ترین سلاح اسرائیل علیه خود ،محاصره نوار غزه، را خنثی می کند.

اما دولت اسرائیل هنوز هم حماس را صرفا یک گروه تروریستی می داند و از توافق فتح و حماس، ناراضی است. اسرائیل در اولین واکنش عصبانیت خود را با بلوکه کردن حدود 90 میلیون دلار عوارض گمرگی به تشکیلات خودگردان نشان داده است. نتانیاهو ،نخست وزیر اسرائیل، از فتح خواسته تا "بین صلح با اسرائیل و آشتی با حماس" یکی را انتخاب کند.

با نزدیک شدن بیشتر مواضع فتح و حماس، احتمالا اسرائیل در سطح بین المللی منزوی تر خواهد شد و تحت فشار آمریکا مجبور به عقب نشینی از مواضع سرسختانه قبلی خواهد شد.

فردای فلسطین

بعید نیست که کناره گیری مشعل از ریاست حماس زمینه‌سازی برای نامزدی او جهت احراز ریاست تشکیلات خودگردان فلسطینی باشد. برگزاری این انتخابات در سال آینده نیز جزیی از توافق حماس و فتح است. در درون فتح کمتر چهره شاخصی برای احراز این مقام وجود دارد و اگر مشعل بتواند مواضع معتدل‌شده اش را بدون مشکل در حماس به کرسی بنشاند شانس زیادی دارد که با استقبال همه فلسطینیان مواجه شود.

هرچند که خالد مشعل با انعطاف پذیری فوق العاده اش توانسته نظر مساعد بسیاری را به سوی حماس جلب کند اما باید دانست که وی در درون جنبش راه دشواری را در پیش دارد. برخی از رهبران حماس ،مانند محمود زهار از بنیانگذاران حماس، ضمن مخالفت با مفاد موافقت‌نامه حماس و فتح، می‌گویند که فراهم آمدن امکان برای خروج حماس از انزوا نه نتیجه تغییر در مواضع آن، که برعکس، ناشی از ایستادگی بر سر این مواضع است. اسماعیل هنیه طی بازدید از تهران دوباره تأکید کرد که حماس اسرائیل را به رسمیت نمی شناسد. برای رسیدن به یک صلح شرافتمندانه راهی طولانی باید طی شود.

رضاکیانی موحد

منتشر شده در اطلاعات هفتگی شماره 3505 دهم اسفند 90