پنجشنبه 3 فروردین 1391 08:19 ب.ظ نظرات ()


با فروپاشی شوروی جمهوری آذربایجان به دومین کشور شیعه جهان تبدیل شد. همزبانی مردم آذربایجان با هم وطنان آذری ما و اشتراکات فرهنگی و تاریخی بین دو کشور سبب شد تا سیاستگذاران وقت ایران بر روی این کشور حساب ویژه ای باز کنند. از همین روی، ایران یکی از اولین کشورهایی بود که استقلال جمهوری آذربایجان را به رسمیت شناخت.

اما متاسفانه سیاستگذاران ایران چشم بر این واقعیت بسته بوند که سکان هدایت جمهوری آذربایجان را کسانی در دست گرفته اند که دست پرورده 70 سال رژیم کمونیستی شوروی هستند و اگر هم با مذهب سر دشمنی نداشته باشند دست کم علاقه خاصی نسبت به آن نخواهند داشت. باکو تصمیم گرفته بود تا که به جای روح الله خمینی، آتاتورک را به عنوان الگو بپذیرد.

با به قدرت رسیدن ابوالفصل ایلچی بیگ در جمهوری آذربایجان(1371)، باکو روز به روز از تهران فاصله بیشتری گرفت و به سمت آنکارا چرخید. ایلچی بیگ فردی پان ترک و ضد ایران بود که تصمیم گرفته بود با استفاده از الگوی ترکیه یک نظام سیاسی لائیک را در کشورش پیاده کند.

متأسفانه با وجود زمینه های مناسب همکاری، ایران و آذربایجان پس از گذشت دو دهه هنوز نتوانسته اند چارچوبی اصولی برای روابط خود تعریف کنند. امروزه رابطه دو کشور به صورت معناداری در حال بحرانی شدن است.


دریای خزر؛ دریای پرتلاطم

در روز 23 جولای 2001 جنگنده های ایرانی جلوی حرکت یک کشتی اکتشافی متعلق به شرکت نفت بریتلیش پترولیوم را ،که در خدمت آذربایجان بود، در دریای خزر سدکردند و آن را مجبور به بازگشت بندر کردند، اما چرا؟

پس از فروپاشی شوروی (1991) رژیم حقوقی دریای خزر در وضعیتی نامعلوم قرارگرفت. پس از فروپاشی شوروی کشورهای ترکمنستان، قزاقزستان و آذربایجان خواستار سهم خود از پهنه این دریا شدند. با وجود صدها ساعت مذاکره، هنوز نمایندگان این کشورها نتوانسته اند بر سر چگونگی مرزهای آبی دریای خزر به توافق برسند. ایران خواستار 20 درصد از دریای خزر است در حالیکه دیگر کشورهای حاشیه این دریا سهم ایران را 13 درصد می دانند.

به دلیل عدم توافق بر سر مرزهای آبی خزر، ایران با هرگونه عملیات اکتشاف یا استخراج نفت در مناطق مورد اختلاف با آذربایجان تا تعیین تکلیف قطعی مرزهای آبی مخالف است. ایران،با توجه به منابع نفت و گاز عظیمش در جنوب، نیاز فوری به نفت و گاز دریای خزر ندارد و می تواند دراینباره سالها صبر کند.

اما آذربایجان به تمام منابع نفتی خود نیاز دارد و دوست دارد که هرچه سریعتر از مخازن نفتی بستر دریای خزر استفاده کند. 78 درصد از تولید ناخالص ملی آذربایجان از محل نفت است و تقریبا 90درصد این نفت از دریای خزر استخراج می شود. به همین، دلیل آذربایجان با کمک گرفتن از شرکتهای نفتی غربی سعی می کند که پای دولتهای آنان را به خزر باز کند تا از حمایت سیاسی آنها در جهت فشار بر روی ایران استفاده کند.

جمهوری لائیک آذربایجان

ایران و آذربایجان موارد اختلاف زیادی دارند اما بزرگترین مانع نزدیک شدن آنها در دو موضوع خلاصه شده است: رابطه با اسرائیل و لائیسم.

سیاستمداران آذربایجان خوستار عدم مداخله نهادهای دینی در سیاست هستند. جمهوری آذربایجان به عنوان کشوری که پس از ایران بالاترین درصد جمعیت شیعه را در جهان دارد، نگران تحریکات دینی ایران و از سوی دیگر نفوذ عوامل اسلامگرای افراطی ،مانند طالبان، است. به همین دلیل سران این کشور می کوشند با وضع قوانینی در جهت محدود کردن مذهب بکوشند. معماران آذربایجان مدرن به شدت با اسلام سیاسی در مخالفت هستند و ترجیح می دهند که اسلام را در محدوده مساجد نگه دارند.

اما ایران دل خوشی نسبت به قوانین دینی که در کشور همسایه به تصویب می رسد ندارد. تصویب قوانینی درباره حجاب سبب شد تا در مرداد امسال سردار حسن فیروزآبادی ،عضو شورای عالی امنیت ملی، در گفتگو با خبرگزاری فارس با حمله لفظی به الهام علی اف ،رئیس جمهور آذربایجان، به وی هشدار دهد که عاقبت سیاهی در انتظارش خواهدبود. هر چند که چند روز بعد این سخنان توسط سفارت ایران در باکو تکذیب شد اما آذربایجان  نارضایتی خود را از این اظهارات کتبا به سفیر ایران ابلاغ کرد.

انتشار این اظهارات واکنش شدیدی رادر مطبوعات و احزاب سیاسی آذربایجان برانگیخت و آن را دخالت در امور داخلی آذربایجان دانستند. روزنامه آزادلیق از قول علی کریملی ،رهبر حزب جبهه خلق آذربایجان، نوشت:« اظهارات حسن فیروزآبادی تهدید آشکار علیه آذربایجان است.»

اما کشورداری حزب الهام علی اف هنوز هم برای جمهوری اسلامی اسباب دلخوری است. بر اساس قوانین آذربایجان روحانیون حق کاندیدا شدن در انتخابات را ندارند. احزاب دینی با انواع محدودیتها مواجه هستند و حزب اسلامی این کشور غیرقانونی اعلام شده و سران آن در زندان به سرمی برند.

مجلس جمهوری آذربایجان در ۲۴ آبان ۱۳۹۰ قانون آزادی‌های دینی را اصلاح کرد و ممنوعیت‌هایی بر آن افزوده است. بر اساس قانون جدید آموزش دینی در خارج از کشور، مبادله‌ی شخصیت‌های دینی، اجرای مراسم‌ مذهبی توسط شهروندان آموزش دیده در خارج، فروش کتب دینی بدون مجوز و انجام هرگونه تبلیغات دینی توسط اتباع کشورهای دیگر ممنوع اعلام شده است.

ارتباط اسرائیلی

آذربایجان تنها در سیاست داخلی از ترکیه تبعیت نکرده است بلکه در روابط خارجی هم به راه ترکها رفته است. امروزه، اسرائیل و آذربایجان روابط گرمی دارند. اسرائیل چهارمین شریک تجاری آذربایجان محسوب می‌شود و امیدوار است تا این كشور را پایگاه نفوذ خود بر علیه ایران كند.

از سوی دیگر،روابط خوب با اسرائیل می تواند نشانه ای از سوی آذربایجان برای کسب اعتماد کشورهای غربی باشد تا در موارد نیاز بتواند از حمایت آنها بهره مند گردد.

به هرحال، روابط صمیمانه آذربایجان با اسرائیل همواره سبب اعتراض ایران بوده و بحث ترور دانشمندان هسته ای ایران این اعتراضات را تشدید کرده است. ایران ادعا می کند که سازمان اطلاعاتی اسرائیل از خاک جمهوری آذربایجان علیه ایران فعالیت می کند و به همین دلیل وزارت امور خارجه ایران مراتب اعتراض خود را نسبت اقدامات غیردوستانه آذربایجان به سفیر این کشور ابلاغ کرده است. موضوع اصلی این اعتراض تردد برخی از تروریست‌های مرتبط با ترور دانشمندان هسته‌ای ایران به جمهوری آذربایجان و برخورداری از برخی تسهیلات در آن کشور برای عزیمت به تل آویو و همکاری با شبکه‌های جاسوسی اسرائیل بوده است.

المان عبدالله‌ اف،سخنگوی وزارت امور خارجه‌ آذربایجان، محتوای این اعتراض نامه را افترا خوانده و به شدت تکذیب کرده است. او همچنین گفته است که آذربایجان هیچ وقت اجازه نخواهد داد اراضی این کشور برای کمک به تروریسم مورد استفاده قرار گیرد.

تروریسم؛بهانه قدیمی

امروزه، ادعای تروریسم و جاسوسی بر علیه ایران به صورت تیتر هر روزه رسانه های آذربایجان درآمده است. تلویزیون دولتی آذربایجان در ۲۹ دی ۱۳۹۰ گزارشی درباره‌ یک طرح ناکام تروریستی در باکو پخش کرد مبنی بر بازداشت دو نفر به اتهام سو قصد به سفیر اسراییل در باکو. آذربایجان ادعا می کند که آنها با نهادهای امنیتی ایران در ارتباط بوده اند. با وجود تکذیب ایران، این گونه ادعاها به صورت گسترده ای در آذربایجان منعکس می شوند و رسانه های این کشور ایران را به عنوان تهدیدی برای امنیت جمهوری آذربایجان نمایش می دهند.

اما سرویسهای اطلاعاتی آذربایجان در روز سه شنبه 2 اسفند دوباره اعلام کردند که اعضای یک گروه تروریستی را ،که برای ایران کار می کردند، بازداشت کرده و از آنها مقادیری سلاح و مواد منفجره گرفته اند.

بر اساس اطلاعیه وزارت امنیت ملی جمهوری آذربایجان ،که از تلویزیون دولتی آذ تی‌وی منتشر شد، این افراد قصد حمله تروریستی علیه شهروندان خارجی را داشتند. اما فردای آن روز مقامات این وزارتخانه حاضر به تأیید یا تکذیب گزارش قبلی نشدند. بلافاصله پس از انتشار این خبر، یک گروه هکری سایت اینترنتی تلویزیون جمهوری آذربایجان را هک کرد و پیغامی با این مضمون را بر روی آن گذاشت:"زندگی یک بازی است. بازی تمام شده است." شکاف بین دو کشور برادر بیشتر می شود.

حساسیت به رابطه ایران-ارمنستان

مناقشه قره باغ را باید بزرگترین اولویت سیاست خارجی آذربایجان دانست. هر حرکت این کشور در عرصه روابط خارجی بر اساس حل این قضیه صورت می گیرد. پس از فروپاشی شوروی سابق، ارمنستان به بهانه حمایت از ارامنه قره باغ، آنجا را اشغال کرده است. تا به امروز سازمان ملل چهار قطعنامه در حمایت از آذربایجان صادر کرده است اما ارمنستان عزم جدی برای حل و فصل اختلافاتش با آذربایجان ندارد.

با افروخته شدن آتش جنگ، ایران سعی کرد تا بین همسایه های جدیدش میانجی گری کند اما سیر حوادث آذربایجان و ارمنستان را بیشتر و بیشتر به سوی درگیری نظامی سوق داد. هر چند ایران در طی جنگ بین دو همسایه اش بی طرف ماند اما در طی جنگ به پشتیبانی اقتصادی از ارمنستان ادامه داد و همین قضیه سبب دلخوری آذریها شد و اعتراض ایلچی بیگ را در پی داشت.

مناقشه قره باغ سبب شده تا آذربایجان همیشه در پی کسب حمایت کشورهای مختلف و فشار غیر مستقیم آنها بر ارمنستان باشد. ایران، امروز بزرگترین شریک تجاری ارمنستان است و این امر از دید سیاستگذاران آذربایجان دور نمانده است.

ناتو؛ پیشروی پنهان

آذربایجان هنوز به ناتو ملحق نشده است اما روابط گرمی با این سازمان نظامی دارد. هدف اصلی آذربایجان از نزدیک شدن به ناتو کسب حمایت کشورهای عضو ناتو در مناقشه قره باغ است. اما نزدیکی به ناتو برای این کشور مزایای جانبی نیز دارد. حضور ناتو در دریای خزر می تواند به تسلط روسیه بر این پهنه دریایی خاتمه دهد و اهرم فشاری بر روسها باشد تا دست از حمایتشان از ارمنستان بردارند.

از دیگر سو، ارتش آذربایجان هنوز کوچک و ضعیف است و همگرایی با ناتو می تواند اقتدار منطقه ای ایران را به چالش بگیرد. خبرهایی از استقرار پست های رادار ناتو در آذربایجان منتشر شده است هر چند که الهام علی اف بارها به صورت رسمی اعلام کرده که اجازه عملیات نظامی از خاک آذربایجان بر علیه همسایگان این کشور را نخواهد داد.

توهمی به نام آذربایجان جنوبی

با افزایش تنش های سیاسی بین دو کشور، در روز 20 بهمن نمایندگانی از حزب حاکم در پارلمان جمهوری آذربایجان پیشنهاد کرده‌اند که نام کشورشان را به آذربایجان شمالی تغییر دهند. گروهی از ملی گرایان تندرو در این جمهوری همواره ادعاهایی درباره استان های آذری زبان ایران و بخش هایی از شرق ترکیه مطرح می کنند و خواهان اتحاد شهرهای آذری زبان تحت عنوان یک کشور واحد هستند.

واضح است که حرکات جدایی خواهانه در ایران با اقبال اندکی روبرو خواهند شد و در حقیقت طرح جدید نمایندگان پارلمان آذربایجان با هدف وارد کردن فشارهای سیاسی به ایران و کسب محبوبیت در داخل آذربایجان مطرح شده است. نفس مطرح کردن این گونه پیشنهادات روابط دو کشور را بدتر از قبل خواهد کرد.

سحر یا دردسر

پس از استقلال آذربایجان، صدا و سیمای جمهوری اسلامی تلویزیون آذری زبان سحر را برای شهروندان آذربایجان تاسیس کرد. محتوای این برنامه ها مورد اعتراض دولت جمهوری آذربایجان بوده و تاکنون چندبار روابط دو کشور را به سردی کشانده است. علی حسن اف ،دبیر بخش سیاسی نهاد ریاست جمهوری آذربایجان، تاسیس شبکه آذر زبان سحر را رفتاری مشابه زمان جنگ سرد می خواند.

در روز 18 آذر احمد کاظمی ،نماینده صدا و سیمای جمهوری اسلامی، با هواپیمای ایران ایر به باکو رسیده بود اما با همان هواپیما به ایران بازگردانده شد. این اقدام، نارضایتی جمهوری آذربایجان را از شبکه سحر نشان می دهد.

راه پیش رو

آشکار است که آذربایجان و ایران ،علی رغم رقابتهایی که در بازار جهانی انرژی با هم دارند، می توانند دوستان و شرکای خوبی برای یکدیگر شوند. چشم انداز همکاری های دو کشور می تواند عرصه وسیعی مانند حوزه های کشاورزی، انرژی، حمل و نقل، مبارزه با مواد مخدر و تروریسم و حتی همکاری های نظامی را شامل شود. آذربایجان می تواند به صورت سرپلی ایران را به اروپا متصل کند و در عوض ایران می تواند امکانات بنادر خود در خلیج فارس را در اختیار آذربایجان قرار دهد. متأسفانه به دلیل سیاستگذاری های اشتباه هر دو طرف ایران و آذربایجان از به حداکثر رساندن ظرفیتهای همکاری خود غافل مانده اند.

در حالیکه آذربایجان به سمت دوستی عمیق با غرب حرکت می‌کند، کشمکش‌های اخیر  موجب تیره تر شدن روابط دو طرف گردیده است. از سوی دیگر، مناسبات ایران با جامعه‌ی جهانی نیز به سمت تنش بیشتر می رود و به همین دلیل جا دارد که ایران با بازنگری در سیاستهای خود روابط خود با آذربایجان را بازسازی کند. ایران باید به یاد داشته باشد که آذربایجان عضو شورای امنیت است و دوستی با آن می تواند برای ایران فرصت ساز باشد.

شاید یک مذاکره رو در رو و در سطوح عالی بتواند از حساسیتهای موجود بکاهد اما یک رابطه پایدار و سازنده در صورتی بوجود می آید که سیاستمداران هر دو کشور از بعضی ادعاهای بی پایه و سخنان غیرمسئولانه از قبیل طرح آذربایجان شمالی-جنوبی و یا پیوستن جمهوری آذربایجان به مام میهن بپرهیزند. مسئولان دو کشور باید حساسیتهای یکدیگر را درک کنند و اختلافاتی که در نحوه اداره کشورهای شان وجود دارد را با صمیمیت بپذیرند و به رسمیت بشناسند.

خویشتن داری طرفین در زمانی که مشکلاتی در رابطه با دو کشور وجود دارد سبب می شود تا ایران و آذربایجان بتوانند در فضایی به دور از جار و جنجال رسانه ای اختلافهای خود را رفع کنند. مسائلی مانند کشته شدن یکی از مرزبانان ایرانی توسط مرزبانی آذربایجان در پاییز امسال یا توقف کامیونهای ایرانی در این کشور در بهمن ماه را می توان با پیگیری های دیپلماتیک حل و فصل کرد تا از افزایش دامنه برخوردها جلوگیری شود. شاید بهتر باشد که هر دو کشور یک سیاست تنش زدایی کلان را سرلوحه کار خود قراردهند. چنین سیاستی به نفع مردم هر دو کشور خواهد بود.

رضاکیانی موحد

منتشر شده در اطلاعات هفتگی شماره 3506 هفدهم اسفند 90

در صورت استفاده در سایر وبلاگها و سایتها لینک مطلب در Wars and history و نام نویسنده و یا مترجم را ذکر کنید.


سازمان برنامه و بودجه چرا منحل شد؟