جمعه 23 دی 1390 02:14 ق.ظ نظرات ()

از رقابت تا اتحادنظامی

روابط سیاسی بین ایران و ترکیه طی قرنهای گذشته جذر و مد زیادی را به خود دیده است. زمانی که ایران تحت حکومت صفویان متحد شد رقابت بین صفویان شیعه و عثمانی های سنی مسبب چندین جنگ خونین بین دو کشور شد. کشورهای اروپایی هم که چشم دیدن قدرت گرفتن عثمانی را در مرکز اروپا نداشتند از دمیدن بر هیزم اختلفات بین دو کشور کوتاهی نمی کردند.

با فروپاشی امپراطوری عثمانی و قدرت گرفتن نظامیان لائیک در ترکیه، روابط بین دو کشور یکباره دگرگون شد. خاندان پهلوی همیشه به ترکیه به چشم الگویی برای یک نظام سیاسی مدرن نگاه می کرد. نقطه مشترک هر دو حکومت دین ستیزی و دین زدایی از جوامع دینی ایرانی و ترک بود. روابط بین دو کشور تا جایی گسترش یافت که هر دو کشور با اتحاد نظامی در پیمان نظامی سنتو در کنار هم قرارگرفتند.

با پیروزی انقلاب اسلامی ایران پیمان سنتو ملغی شد و روابط بین دو کشور بارها و بارها دچار نوسان شد. ایران اسلامی الگوی لائیک ترکیه را نمی پسندید و نظام لائیک ترکیه از تشکیل یک کشور با ایدئولوژی اسلامی در مرزهای شرقی خود ناراضی بود. جنگ بین ایران وعراق فرصتی بود تا ترکیه مبادلات تجاری خود را با ایران گسترش دهد اما روابط سیاسی بین دو کشور چندان گرم نبود. روابط سیاسی ترکیه با دولت اسرائیل یکی از موارد اختلاف بین دو کشور بود. ترکیه اولین کشور مسلمان بود که دولت اسرائیل را به رسمیت شناخت و با آن روابط دیپلماتیک بر قرار کرد. برای ایران اسلامی ،که اسرائیل را دشمن اصلی مسلمانان منطقه می داند، چنین رابطه ای غیرقابل قبول بود.

دولتی اسلامگرا در نظام لائیک

با پیروزی حزب عدالت و توسعه در انتخابات ترکیه و تشکیل دولتی که سران آن اسلامگرا بودند روابط سیاسی بین دو کشور ابعاد تازه ای یافت. داوود اوغلو ،معمار سیاست خارجی جدید ترکیه، با ناامیدی از پیوستن ترکیه به جامعه اروپا سیاست خارجی جدیدی را برای این کشور بنیان نهاد. ترکیه با چرخشی آشکار بر روی روابط خود با کشورهای عرب منطقه تمرکز کرد. محور اساسی سیاست خارجی داوود اوغلو از بین بردن تنش ها و اختلافات با تمام همسایگان ترکیه اعلام شد. داوود اوغلو ترجیح می دهد تا برخلاف اسلاف عثمانی خود بجای سلاح گرم از ترکیب دیپلماسی و تجارت برای بسط نفوذ ترکیه در منطقه استفاده کند.

کشورهای عرب منطقه هم از داشتن روابط گرم تر با ترکیه راضی به نظر می رسند چرا که ترکیه را به چشم دروازه راه یابی به بازارهای اروپا و امکانی بر رونق گرفتن اقتصادشان می انگارند. امروزه ایران یکی از بزرگترین شرکای تجاری ترکیه است.

اسرائیل؛ خاری در گلو

چرخش ترکیه به سمت اعراب سبب سرد شدن روابط سنتی این کشور با اسرائیل شد. حمله کماندوهای اسرائیلی به کشتی حامل کمکهای ترکیه برای مردم فلسطین سبب خشم مردم ترکیه و سیاستمداران این کشور شد. اسرائیل هنوز هم بابت این حمله و قتل عام شهروندان ترکیه عذرخواهی رسمی نکرده است و عبدالله گل ،رئیس جمهور ترکیه، رسما اسرائیل را باری بر روی دوش متحدانش خوانده است و نارضایتی خود را از ستیزه جویی های اسرائیل اعلام کرده است. بی اعتنایی ترکیه به اسرائیل سبب خرسندی ملتهای منطقه و شادی مردم ترکیه شده است. خراب شدن رابطه سیاسی بین ترکیه و اسرائیل ممکن بود از طرف ایران مورد استقبال قرار بگیرد اما شرایط پیچیده منطقه روابط بین ایران و ترکیه را به سویی دیگر هدایت کرد.